دوره بحراني كنترل علفهاي هرز چيست ؟

گردآوري و نگارش

 محمد حسن هادي زاده

عضو هيئت علمي مؤسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي

بخش تحقيقات علفهاي هرز

 1380

قدرداني:

از آقاي دكتر اسكندر زند و آقاي دكتر محمد علي باغستاني كه در مطالعه و ويرايش اين نوشته قبول زحمت فرمودند سپاسگزاري مي شود. همچنين از راهنمايي ها و مساعدت هاي ارزنده آقاي مهندس غديري  جهت تهيه و تنظيم مطالب ، صميمانه قدرداني مي شود.  زحمات سركار خانم غلامي در تايپ مقاله نيز موجب امتنان است.

مقـدمـه :

مبارزه با علفهاي هرز يكي از راههاي افزايش محصول گياهان زراعي است ، اما سؤال اين است در چه زماني بايد با علفهاي هرز مبارزه كرد . به عنوان مثال آيا هنگامي كه گياه زراعي به گل نشست زمان مناسبي است كه علفهاي هرز نابود شوند يا خير ؟

مسلماً بهتراست كه عمليات مبارزه با علفهاي هرز  در اوايل فصل رشد ، كه هم علفهاي هرز و هم گياهان زراعي كوچك هستند ، انجام شود ؛ زيرا وقتي محصول رشد كرد و بزرگ شد ديگر به راحتي نمي توان داخل مزرعه رفت و علفهاي هرز را وجين نمود يا عمليات  سمپاشي را انجام داد.   اگر بدانيم كه زمان شروع مبارزه با علفهاي هرز در چه زماني است  و چند هفته بايد عمليات مبارزه را  ادامه داد ، نه تنها از مصرف بيش از حد سم علفكش اجتناب كرده ايم ، بلكه در مواردي كه  علفهاي هرز با كارگر يا كولتيوارتور وجين مي شوند نيز هزينه هاي مربوطه كمتر مي شود .

تعـريـف :

دوره بحراني كنترل علفهاي هرز عبارت است از يك دوره زماني محدود در طول فصل رشد گياه زراعي كه اگر با علفهاي هرز مبارزه شود ، عملكرد گياه زراعي كاهش نيافته و نيازي به عمليات اضافي برأي مبارزه با علفهاي هرز پس از اين دوره يا قبل از آن نخواهد بود ( شكل 1 دوره بحراني را در يك گياه زراعي فرضي نشان مي دهد ). به عبارت ساده تر دوره بحراني كنترل علفهاي هرز به ما مي گويد كه مبارزه با علفهاي هرز موجود در مزرعه را كي شروع كنيم و چند روز ادامه دهيم . در صورتي كه مبارزه با علفهاي هرز را در زمان مناسب شروع كنيم و به مدت كافي نيز ادامه دهيم ، ديگر نيازي به وجين يا سمپاشي هاي اضافي نداريم .

شكل 1- نمودار شماتيك دوره بحراني كنترل علفهاي هرز در يك گياه زراعي فرضي

آيا دوره بحراني كنترل علفهاي هرز در تمام گياهان زراعي قابل استفاده است ؟

بلي ، در تمام گياهان زراعي اگر با علفهاي هرز در مدت زمان مشخصي مبارزه شود، پس از آن نيازي به كنترل اضافي نيست. بايد توجه داشت كه  شروع انجام عمليات مبارزه و خاتمه آن در گياهان زراعي مختلف با هم متفاوت است. اين تفاوت به عوامل زيادي  بستگي دارد كه مهمترين آنها عبارتند از : 

1 - گياه زراعي:

الف )  نوع محصول  : چون گياهان زراعي مختلف ، توان رقابتي متفاوتي با علفهاي هرز دارند ، بنابراين گياهان زراعي كه در ابتداي فصل داراي رشد كندتري هستند، بايد زودتر و بيشتر وجين شوند . مثلاً سيب زميني محصولي است كه به كندي سبز شده و بالا مي آيد، از اين رو لازم است در ابتداي فصل هر چه زودتر ( مثلاً همزمان با سبز شدن آن ) عمليات مبارزه با علفهاي هرز آغاز شده و به مدت نسبتاً طولاني ادامه يابد ، در عوض باقلا محصولي است كه  زود سبز شده و داراي رشد سريعي است و بنابراين علفهاي هرز اين محصول را مي توان با مدتي تأخير پس از زمان سبز شدن نيز نابود كرد بدون آنكه عملكرد باقلا كاهش يابد.

ب) رقم گياه زراعي :

          مي دانيم كه در زراعت ، ممكن است  ارقام مختلفي از يك گياه زراعي كشت و كار شوند . مثلاً كشاورز يك منطقه ممكن است از گندم رقم روشن استفاده نمايد حال آنكه درمنطقه ديگر بزوستايا ، قدس ، اميد يا غيره كشت شود . اما آيا تمام اين ارقام قدرت رقابتي يكساني دارند و يا برخي در مقابل علفهاي هرز ضعيف تر و برخي قوي ترند ؟ آنچه مسلم است قدرت رقابت همه ارقام يكسان نيست ، مثلاً رقم                داراب2 ، كه يك رقم پا كوتاه است نمي تواند به خوبي رقم نيك نژاد كه پا بلند است با علفهاي هرزي مانند يولاف وحشي رقابت كند زيرا رقم پاكوتاه  زير سايه يولاف وحشي قرار مي گيرد . همچنين مثلاً در گياه سويا رقم ويليامز كه يك رقم پا بلند است نسبت به رقم هابيت كه پا كوتاه است مي تواند در رقابت موفق تر باشد . در مورد گياهان زراعي كه ارتفاع بيشتر باعث ايجاد ورس مي شود، صفت پا بلندي مطلوب نيست. 

صرف نظر از پا بلندي يا پا كوتاهي ، زودرسي و ديررسي نيز از اهميت ويژه اي برخوردار است . براي مثال عملكرد برخي از ارقام زودرس پنبه در اثر رقابت علفهاي هرز در ابتداي فصل كاهش مي يابد و برخي از ارقام ديررس برنج نيز توان رقابتي بيشتري نسبت به ارقام زودرس دارند . ارقامي كه داراي رشد نامحدود هستند، يعني حتي تا اواخر فصل رشد نيز شاخ و برگ و گل و ميوه توليد مي كنند، نسبت به ارقام مشابهي كه رشد محدود دارند ( يعني آنهايي كه پس از خاتمه دوره گلدهي ديگر شاخ و برگ جديدي توليد نمي كنند ) در رقابت با علفهاي هرز برتري دارند ، چرا كه گياه به مدت طولاني تري سبز بوده و شاخ و برگ آن اجازه رشد به علفهاي هرز را نمي دهد. در عوض در ارقام با رشد محدود شاخ و برگ زرد شده و ريزش مي كند و علفهاي هرز با دريافت نور اجازه رشد مي يابند .

 مسئله بسيار مهم ديگر ، سرعت رشد گياه در ابتداي فصل است به طوري كه هر چه گياه زراعي پس از كاشت سريعتر جوانه زده و شاخ و برگ تشكيل دهد ، علفهاي هرز فرصت كمتري براي جوانه زني پيدا مي كنند، زيرا سايه ناشي از شاخ و برگ گياه زراعي باعث كاهش جوانه زني و رشد علفهاي هرز
مي شود و در نتيجه دوره بحراني كنترل علف هاي هرز كاهش مي يابد .

2- نوع علف هرز :

نوع علفهاي هرز موجود در مزرعه  بر مدت دوره بحراني مبارزه با علفهاي هرز و زمان شروع عمليات مبارزه موثر است ، زيرا علفهاي هرز از لحاظ قدرت رقابت و غلبه بر گياه زراعي با هم متفاوتند.  مثلاً علف هرزي مانند اويارسلام هر چقدر هم كه وجين شود دوباره به سرعت سبز مي شود، ولي خرفه با يكبار وجين از بين مي رود . دراين صورت واضح است كه اگر علف هرز غالب مزرعه اويارسلام باشد تعداد دفعات وجين و مدت زمان لازم براي مبارزه بيشتر از حالتي است كه علف هرز غالب خرفه باشد .

بنابراين براي اينكه بدانيم چقدر با علفهاي هرز بايد مبارزه كنيم، لازم است بدانيم چه علفهاي هرزي در مزرعه غالب هستند و چه تراكمي دارند .  مثلاً اگر تعداد گياهان اويارسلام نسبت به خرفه كم باشد راحت تر كنترل مي شوند . در مجموع براي مبارزه با علف هرزي كه سريع رشد مي كند ، بذر زيادي توليد مي كند و با يكبار عمليات مبارزه از بين نمي رود بايد عمليات مبارزه را هر چه زودتر در ابتداي فصل كشت شروع كرد و به مدت طولاني تري  ادامه داد . در مواردي كه كنترل علف هرز توسط روش شيميايي انجام مي شود ولي همه علف هاي هرز نابود نمي شوند و فقط مقداري آسيب مي بينند،
مي توان تعداد دفعات مبارزه با علفهاي هرز را بيشتر نمود، يا اينكه عمليات مبارزه شيميايي را زودتر آغاز كرد .مثلاً قياق را مي توان هم با دست و هم با علفكش ( ستوكسيديم ) در مزرعه سويا كنترل كرد ولي هنگامي كه علفكش استفاده مي شود بايد عمليات سمپاشي حدود يك هفته زودتر آغاز شود تا عملكرد سويا كاهش نيابد . دليل اين امر آن است كه با وجين دستي ، علف هرز بلافاصله در مزرعه نابود مي شود ولي با استفاده از سم مدتي طول مي كشد تا علف هرز از بين برود .

3- شرايـط مزرعـه :

الف ) تراكم گياه زراعي : با افزايش تراكم گياه زراعي ، رشد علفهاي هرز كاهش مي يابد ، (شكل 2) .تراكم را مي توان از دو طريق افزايش داد : در محصولات رديفي افزايش تراكم از طريق كاهش فاصله بين رديفها امكان پذير است .  مثلاً اگر پنبه كه يك محصول رديفي است به جاي فاصله 75 سانتيمتر در فواصل 60 سانتي متر كاشته شود ، ميزان مصرف سم يا دفعات وجين دستي براي كنترل علفهاي هرز آن كاهش مي يابد . روش ديگر افزايش تراكم آن است كه بذر بيشتري كشت شود مثلاً در گندم و جو مي توان تراكم را افزايش داد تا علفهاي هرز كمتري رشد كنند ،در اين صورت عمليات مبارزه بايد زودتر آغاز شود.

نكته مهم اين است كه اگر افزايش تراكم بيش از حد باشد ممكن است باعث ضعيف شدن گياه زراعي و كاهش عملكرد شود .

رديف هاي باريك                                               رديفهاي پهن

شكل 2 - كاهش فاصله بين رديفها مي تواند در كاهش تراكم علفهاي هرز موثر باشد.

ب) ميزان آب آبياري :

در ابتداي فصل رشد كه علفهاي هرز رشد چنداني نكرده و هنوز كوچك هستند ، براي رشد سريع خود به آب نياز دارند بنابراين اگر علف هاي هرز مزرعه از نوعي باشند كه داراي ريشه هاي زياد و عميق باشند، مي توانند از آب به نحو مطلوب استفاده كرده وبه سرعت رشد كنند، از اين رو مبارزه با علفهاي هرز در مواقع كمبود آب حياتي تر است . اما در يك سال پر باران عمليات مبارزه با علفهاي هرز بايد زودتر شروع شده و به مدت طولاني تر ادامه يابد ، زيرا تراكم علفهاي هرز در سال پر باران بيشتر است . براي مثال اگر براي جلوگيري از كاهش عملكرد چغندرقند در يك سال پر باران بايد تا 4 هفته پس از سبز شدن با علفهاي هرز مبارزه كرد در يك سال كم باران 2 هفته مبارزه ( باانجام يك بار وجين ) كفايت مي كند . مجدداً  يادآور مي شود كه مبارزه با علفهاي  هرز هنگام خشكسالي مهمتر از سالهاي پر باران است زيرا علفهاي هرز در هنگام كم آبي ، به خوبي از آب استفاده كرده وسهم گياه زراعي را مصرف مي كنند .

ج) ميزان كود مصرفي :

هنگامي كه خاك مزرعه حاصلخيز است علفهاي هرز با جذب سريع مواد غذايي به خوبي رشد
مي كنند و رشد آنها نسبت به گياه زراعي بهتر و بيشتر است . بنابراين در مزرعه اي كه تراكم علفهاي هرز زياد است و روش هاي مبارزه كارآيي خوبي ندارند نبايد با مصرف زياد كود باعث بهبود رشد علفهاي هرز شد .در علفهاي هرز عمدتاً كارايي مصرف عناصر غذايي زياد است و با كاهش ميزان مصرف كود (بويژه كود نيتروژن ) ، طول دوره بحراني كنترل علفهاي هرز نيز افزايش مي يابد كه به دليل كاهش تحمل گياه زراعي در ابتداي فصل نسبت به وجود علف هاي هرز ( و در نتيجه لزوم شروع هرچه زودتر عمليات مبارزه در ابتداي فصل رشد) و افزايش مدت زمان لازم براي مهار علف هاي هرز است .  نكته مهم اين است كه اگر كود لازم براي گياه زراعي به جاي آنكه در تمام سطح مزرعه پخش شود ، به شكل يك نوار باريك زير بذر با مقداري فاصله از يك طرف بذ ر قرار گيرد (عميق كاري كود شيميايي ) ، نه تنها دسترسي گياه زراعي به آن بيشتر مي شود بلكه باعث مي شود علف هاي هرز نتوانند از آن استفاده زيادي ببرند ( شكل 3 ) . اين كار بويژه براي محصولات رديفي بسيار مناسب است.

كوددهي صحيح                                          كوددهي غلط

شكل 3- نحوه صحيح كوددهي در كاهش تراكم علفهاي هرز موثر است.

دوره بحراني كنترل علفهاي هرز در محصولات زراعي مختلف :

از آنجا كه ممكن است علفهاي هرز در زمان كاشت گياه زراعي در مزرعه موجود باشند، يا اينكه همزمان با سبز شدن گياه زراعي سبز شوند ، دوره بحراني را نيز از زمان كاشت يا سبز شدن گياه زراعي به حساب مي آورند. به عبارت بهتر ، بسته به اينكه عمليات مبارزه با علفهاي هرز از چه زماني شروع مي شود  دوره بحراني مي تواند از زمان كاشت يا از زمان سبز شدن گياه زراعي در نظر گرفته شود؛ مثلاً ممكن است عمليات مبارزه با علفهاي هرز در مزرعه لوبيا ، 5 هفته پس از سبز شدن ( يا 7 هفته پس از كاشت آن ) آغاز شود و به مدت 3 هفته ادامه يابد ، در اين صورت مي گوييم اگر علفهاي هرز تا 5 هفته پس از سبز شدن
( يا 7 هفته پس از كاشت لوبيا ) در مزرعه وجين نشوند ، به شرط آنكه در 3 هفته بعدي كاملاً نابود شوند ،  خسارتي به محصول وارد نخواهد شد .

          چون معمولاً همزمان با عمليات كاشت، علفهاي هرزي كه قبلاً سبز شده اند از بين مي روند و هنگام كاشت علف هرزي در مزرعه موجود نيست، بنابراين دوره بحراني را مي توان بر مبناي روزهاي پس از كاشت در نظر گرفت . البته در مواردي كه از زمان كاشت محصول تا هنگام سبز شدن آن علف هرزي نروييده باشد، دوره بحراني را مي توان از زمان سبز شدن به حساب آورد. مثلاً وقتي گفته مي شود كه دوره بحراني كنترل علفهاي هرز تاج خروس ، پيچك صحرائي و خرفه در محصول سيب زميني ( منطقه فارس ) از هفته چهارم تا ششم پس از رويش است، به اين معني است كه  در زمان سبز شدن سيب زميني علف هرزي در مزرعه موجود نبوده و تاخير در وجين علفهاي هرزي كه پس از اين زمان در مزرعه سبز شده اند ، فقط تا هفته چهارم پس از سبز شدن سيب زميني مجاز و ممكن است و حتماً بايد پس از هفته چهارم به مدت 2 هفته با علفهاي هرز كاملاً مبارزه شود. پس از هفته ششم اگر مبارزه اضافي صورت نگيرد مشكلي ايجاد نمي شود.

          از آنجا كه كشور ما ( ايران ) داراي اقليم هاي متفاوتي است رشد يك محصول زراعي مانند سيب ـ  زميني در منطقه بجنورد كه منطقه اي سردتر از منطقه فارس مي باشد، كند تر است ، و هنگامي كه سيب ـ زميني در منطقه بجنورد به سن 4 هفتگي مي رسد ممكن است فقط 4 گره روي ساقه داشته باشد، ولي در منطقه فارس 8 گره روي ساقه موجود باشد. حدود دوره بحراني كه در انتهاي اين نشريه آمده است، چون حاصل مطالعاتي است كه در مناطق مختلف انجام شده است نتايج يك منطقه ( مانند فارس) براي منطقه ديگر( مانند بجنورد) به استناد مطلب فوق قابل استفاده نخواهد بود.

          درصورتي كه به جاي معيار روزهاي پس از كاشت ( يا سبز شدن ) از معيار رشد و نمو گياه زراعي براي بيان دوره بحراني استفاده شود ، مشكل فوق قابل حل است. مثلاً به جاي اينكه بگوييم دوره بحراني كنترل علفهاي هرز در مزرعه سويا از دو هفته پس از سبز شدن سويا شروع شده و به مدت 2 هفته ادامه

مي يابد  ( يعني هفته دوم تا چهارم پس از سبز شدن سويا ) ، بگوييم دوره بحراني كنترل علفهاي هرز در مزرعه سويا از ظهور اولين برگ (برگ سه برگچه اي ) شروع شده و تا ظهور كامل سومين برگ ادامه
مي يابد مطلوبتر است، زيرا ظهور اولين برگ سويا در گرگان ممكن است روز چهاردهم پس از سبز شدن رخ دهد ولي در منطقه بهبهان يا يك منطقه گرمتر، روز دهم پس از سبز شدن اولين برگ سويا ظاهر شود و ما مجبور باشيم كه در منطقه بهبهان مبارزه با علف هاي هرز را زودتر شروع كنيم. در ادامه مطالب اين نشريه، حدود دوره بحراني كنترل علفهاي هرز براي برخي از محصولات زراعي آورده شده است كه براي مناطق ذكر شده در جدول(1 ) معتبر است و براي ساير مناطق بايد تحقيقات لازم انجام شود .

آيا دوره بحراني كنترل علفهاي هرز با زمان توصيه شده مبارزه شيميايي منطبق است ؟

درپاسخ به اين سوال لازم است بدانيم كه علف كش ها را از لحاظ زمان مصرف به سه گروه تقسيم مي كنند : علف كش هاي پيش كشتي كه پيش ازكاشت محصول مصرف مي شوند مانند ترفلان در پنبه و سويا ؛ علف كش هاي پيش رويشي كه پس از كاشت محصول و آبياري اول (خاكآب) ولي قبل از سبز شدن محصول مصرف مي شوند ، مانند آلاكلر در ذرت ؛ و بالاخره علف كش هاي پس رويشي كه پس از سبز شدن محصول تا زماني كه در راهنماي مصرف سم مجاز است مصرف مي شوند ، مانند تو-فور، دي در گندم يا ذرت .

از آنجا كه دوره بحراني كنترل علفهاي هرز دوره محدودي پس از كاشت يا سبز شدن گياه زراعي است ، مصرف علف كش هاي پيش كشتي نمي تواند كاملاً منطبق بر دوره بحراني كنترل علفهاي هرز باشد زيرا مصرف اين علف كش ها زماني آغاز مي شود كه هنوز گياه زراعي و احياناً علف هرزي در مزرعه موجود نيست ولي چون علف كش هاي پيش كشتي معمولاً داراي دوام طولاني در خاك هستند در برخي از محصولات زراعي مي توانند دوره بحراني كنترل علفهاي هرز را پوشش دهند (شكل 4-الف). در مورد علف كش هاي پيش رويشي نيز همين طور است ولي با اين تفاوت كه ممكن است دوام كمتري در خاك داشته باشند كه در اين صورت بايد با كولتيواتور ، وجين دستي يا يك علف كش پس رويشي مبازره با علفهاي هرز را تكميل نموده و بقيه دوره بحراني را پوشش داد(شكل 4-ب). علف كش هاي پس رويشي چون پس از سبز شدن گياه زراعي مصرف  مي شوند با مفهوم دوره بحراني سازگاري بيشتر و انطباق زماني بهتري دارند. از آنجا كه در بسياري از گياهان زراعي مصرف علفكش پس از سبز شدن محصول رايج است استفاده به موقع از آنها در دوره بحراني مي تواند در كاهش مصرف علفكش موثر باشد. فرض كنيم مصرف يك علفكش ، كمي پس از سبز شدن تا رسيدن به مرحله 8 برگي ( مثلاً 70 روز پس از سبز شدن ) بر طبق توصيه راهنماي سم مجاز باشد ولي دوره بحراني كنترل علفهاي هرز از مرحله 2 برگي تا 5 برگي (مثلاً 15 تا 45 روز پس از سبز شدن ) بدست آمده است ، در اين صورت بايد علفكش در مرحله 2 تا 5 برگي مصرف شود و اگر قبل از مرحله دو برگي يا پس از مرحله 5 برگي مصرف شود ، علفهاي هرز را به مقدار كافي مهار نمي كند و بايد دفعات يا ميزان مصرف علفكش را تا حد ممكن و مجاز افزايش داد ( شكل 5–الف ). در صورتيكه مصرف علفكش پس رويشي در محدوده زماني كوتاهتري از دوره بحراني ، توصيه شده باشد ، مثلاً محدوده مجاز مصرف علفكش 2 تا 5 برگي ولي  دوره بحراني كنترل علفهاي هرز از سبز شدن تا 8 برگي باشد ، بايد مبارزه تكميلي قبل از مرحله دو برگي و در صورت لزوم پس از مرحله 5 برگي انجام شود (شكل 5-ب).